ไข้สมองอักเสบ อันตรายถึงชีวิต รู้สาเหตุเพื่อป้องกันความเสี่ยง

ฤดูฝนเป็นช่วงเวลาที่มักจะเกิดการระบาดของโรคอันตรายหลายโรค “ไข้สมองอักเสบ” ก็เป็นอีกหนึ่งโรคร้ายที่ต้องระมัดระวัง โดยเฉพาะในเด็กเล็กที่ระบบภูมิคุ้มกันยังพัฒนาไม่เต็มที่ การติดเชื้อจนเกิดโรคไข้สมองอักเสบอาจนำมาสู่ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงถึงขั้นสูญเสียชีวิตหรือทิ้งความพิการไว้ได้เลยทีเดียว

การรู้เท่าทันสาเหตุ อาการ และวิธีป้องกันโรคไข้สมองอักเสบจึงเป็นเรื่องสำคัญที่ทุกคนต้องใส่ใจ เพื่อปกป้องตนเองและคนที่คุณรักให้ปลอดภัย

Key Takeaways

• ไข้สมองอักเสบเป็นโรคร้ายแรง ส่วนมากเกิดจากการติดเชื้อไวรัสหรือแบคทีเรีย ส่งผลให้สมองอักเสบ ซึ่งหากรักษาช้าอาจนำไปสู่ความพิการทางสมอง หรือเสียชีวิตได้
• กลุ่มเสี่ยงสำคัญคือเด็กเล็กและผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำ ซึ่งมีโอกาสเกิดอาการรุนแรง เช่น ชัก ซึม หรือหมดสติ แม้ในรายที่รักษาจนหายแล้วก็มักหลงเหลือความผิดปกติทางสมองอยู่
• ไข้สมองอักเสบไม่มีวิธีรักษาเฉพาะโรค การรักษาจะเป็นแบบประคับประคองและป้องกันภาวะแทรกซ้อน โดยเฉพาะในผู้ป่วยอาการหนักที่อาจต้องติดตามอาการอย่างใกล้ชิดในห้อง ICU
• การป้องกันที่ดีที่สุดคือการฉีดวัคซีนป้องกันไข้สมองอักเสบ และหลีกเลี่ยงยุงกัด รวมถึงการดูแลสิ่งแวดล้อมให้ปลอดจากแหล่งเพาะพันธุ์ยุง โดยเฉพาะในฤดูฝนหรือพื้นที่ระบาด

ไข้สมองอักเสบคืออะไร? ภัยร้ายที่อาจทำลายชีวิตได้โดยไม่ทันตั้งตัว

ไข้สมองอักเสบ (Encephalitis) คือภาวะที่สมองเกิดการอักเสบ ที่โดยส่วนมากมักเกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรียหรือไวรัสที่สามารถลุกลามไปยังสมอง ทำให้สมองเสียหายได้ในเวลาอันรวดเร็ว ความรุนแรงของโรคขึ้นอยู่กับชนิดของเชื้อและภูมิต้านทานของแต่ละคน โดยเฉพาะในเด็กเล็กหรือผู้ที่มีภูมิคุ้มกันอ่อนแอ ความเสี่ยงในการเกิดอาการรุนแรงยิ่งเพิ่มสูงขึ้น ในบางรายอาจไม่ปรากฏอาการ มีอาการป่วยเล็กน้อย ไปจนถึงอาการรุนแรงและเสียชีวิตได้ในที่สุด

ความน่ากลัวของไข้สมองอักเสบอยู่ที่อาการเริ่มแรกคล้ายกับไข้หวัดปกติ แต่หากร่างกายมีภูมิต้านทานต่ำ ก็สามารถพัฒนาไปสู่ภาวะฉุกเฉินได้ในเวลาสั้น ๆ แม้ว่าจะรักษาทัน ผู้ป่วยกว่าครึ่งก็มักจะมีอาการทางสมองหลงเหลืออยู่ เนื่องจากเนื้อสมองอยู่ติดกับเยื่อหุ้มสมอง จึงมีโอกาสที่เชื้อจากเนื้อสมองจะแพร่กระจายไปยังเยื่อหุ้มสมองด้วย

รู้จักโรคเยื่อหุ้มสมองอักเสบให้มากขึ้น อ่านต่อได้ที่ : เยื่อหุ้มสมองอักเสบเกิดจากอะไร รู้จักสังเกตอาการก่อนเป็นอันตรายถึงชีวิต

โรคไข้สมองอักเสบเจอี (Japanese encephalitis : JE)

ไข้สมองอักเสบเจอี หรือ Japanese Encephalitis เป็นรูปแบบหนึ่งของไข้สมองอักเสบที่พบได้บ่อยในเอเชีย รวมถึงประเทศไทย การระบาดมักมาในช่วงหน้าฝน และพื้นที่ที่มีการเลี้ยงสัตว์ โดยมียุงรำคาญ (Culex tritaeniorrhynchus) เป็นพาหะจากสัตว์สู่คน

เมื่อโดนยุงที่มีเชื้อไวรัสเจอีกัด เชื้อจะแพร่เข้าสู่กระแสเลือด ในผู้ที่มีภูมิต้านทาน การติดเชื้อดังกล่าวอาจไม่ก่อให้เกิดอาการรุนแรง แต่หากเป็นผู้ที่มีภูมิต้านทานต่ำ การติดเชื้ออาจลุกลามไปยังสมอง และก่อให้เกิดอาการอักเสบรุนแรงที่หากรักษาล่าช้าอาจทำให้เกิดความพิการหรือเสียชีวิตได้

ไข้สมองอักเสบเกิดจากสาเหตุใดได้บ้าง?

โรคไข้สมองอักเสบเกิดจากหลายสาเหตุ โดยส่วนใหญ่มักเกิดจากการติดเชื้อใด ๆ ก็ตามที่สามารถลุกลามเข้าสู่ระบบประสาท เช่น ไวรัสนิปาห์ ไวรัสเริม ไวรัสพิษสุนัขบ้า ไวรัสเจอี เป็นต้น ซึ่งเชื้อที่เป็นสาเหตุของไข้สมองอักเสบขึ้นอยู่กับภูมิภาค สภาพภูมิอากาศ อย่างในเอเชียรวมถึงประเทศไทยนั้นมักจะเกิดโรคไข้สมองอักเสบจากเชื้อไวรัสเจอี ซึ่งจัดอยู่ในกลุ่มเดียวกับเดงกีไวรัส (Dengue virus) ที่มียุงเป็นพาหะนำโรคเช่นกัน

นอกจากนี้ไข้สมองอักเสบยังสามารถเกิดขึ้นจากระบบภูมิคุ้มกันร่างกายทำงานผิดปกติ โดยการกระตุ้นให้เนื้อสมองเกิดอาการอักเสบและทำลายตนเอง แต่กรณีนี้เกิดขึ้นได้น้อย

อาการไข้สมองอักเสบมีอะไรบ้าง?

โดยทั่วไป หากผู้ป่วยมีภูมิต้านทานดี เช่นในเด็กโต หรือผู้ใหญ่ที่มีสุขภาพแข็งแรง แม้ว่าจะได้รับเชื้อไวรัสเจทีที่อาจเป็นสาเหตุของโรคไข้สมองอักเสบที่รุนแรงถึงชีวิต แต่ก็มักจะไม่แสดงอาการใด ๆ หรือมีอาการเพียงเล็กน้อยคล้ายไข้หวัดทั่วไป เช่น มีไข้ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย เป็นต้น

แต่ในกรณีที่ผู้ป่วยอยู่ในกลุ่มเสี่ยงอย่างเด็กเล็ก และผู้ที่มีภูมิคุ้มกันอ่อนแอ การติดเชื้อไข้สมองอักเสบอาจทำให้เกิดอาการรุนแรง ได้แก่

• ปวดศีรษะ
• ไข้สูง
• คลื่นไส้ อาเจียน
• อ่อนเพลีย ซึม การตอบสนองลดลง
• สับสน หงุดหงิดง่าย
• หายใจไม่สม่ำเสมอ
• คอแข็ง
• ลมชัก ตัวแข็งเกร็ง
• อัมพาตครึ่งซีก
• หมดสติ
• ในทารกอาจมีอาการงอแง ร้องไห้ไม่หยุด ไม่ยอมกินนม หรือกระหม่อมโป่ง

ซึ่งอาการเหล่านี้อาจส่งผลร้ายแรงถึงชีวิต แต่หากผ่านระยะนี้ไปแล้วความรุนแรงของอาการจะลดลง แต่ก็ยังมีโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ หรือปอดบวม ที่ยังคงต้องติดตามอาการต่อเนื่อง

การวินิจฉัยโรคไข้สมองอักเสบ

อาการไข้สมองอักเสบในระยะเริ่มต้นจะคล้ายกับอาการไข้หวัด ทำให้การแยกโรคไข้สมองอักเสบในช่วงระยะแรกทำได้ยาก แต่เมื่อเริ่มเข้าสู่ระยะสมองอักเสบ มักจะมีอาการที่รุนแรงขึ้นและเริ่มมีอาการทางสมอง แพทย์จะมีการส่งตรวจเพิ่มเติมเพื่อยืนยันผลวินิจฉัย ดังนี้

• การตรวจเลือด และการตรวจน้ำไขสันหลัง เพื่อดูการติดเชื้อ และการอักเสบ
• การตรวจภาพสมองด้วยเครื่อง MRI หรือ CT Scan เพื่อตรวจดูความผิดปกติในสมอง เช่น จุดที่เกิดการอักเสบ เสียหาย หรือเกิดอาการแทรกซ้อน
• การตรวจคลื่นไฟฟ้าสมอง (EEG) เพื่อตรวจการทำงานของสมอง

ยิ่งวินิจฉัยพบโรคเร็วเท่าไร โอกาสในการรักษาและลดความรุนแรงของโรคก็ยิ่งสูงขึ้นเท่านั้น หากมีอาการน่าสงสัย ควรรีบพบแพทย์เพื่อรับการตรวจโดยเร็วที่สุด

โรคไข้สมองอักเสบรักษาอย่างไร?

ไข้สมองอักเสบยังเป็นโรคที่ไม่มีวิธีรักษาเฉพาะโรค ดังนั้นการรักษาไข้สมองอักเสบจึงเป็นการรักษาแบบประคับประคอง และควบคุมป้องกันไม่ให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตราย เช่น สมองบวม ชัก หรือเสียชีวิต

ในกรณีที่ผู้ป่วยมีอาการรุนแรงมักจะต้องติดตามอาการอย่างใกล้ชิดในห้อง ICU และให้การรักษาตามอาการ ไม่ว่าจะการให้ยาลดไข้เมื่อไข้ขึ้นสูง การใช้เครื่องช่วยหายใจในกรณีที่ผู้ป่วยหายใจเองไม่ได้ การให้ยากันชักป้องกันไม่ให้เกิดอาการชักจนเซลล์สมองเสียหายเพิ่ม

หลังจากพ้นช่วงวิกฤติแล้ว การรักษาไข้สมองอักเสบจะเน้นไปที่การฟื้นฟูสมรรถภาพทางสมอง เนื่องจากผู้ป่วยกว่าครึ่งที่รอดชีวิตจากระยะสมองอักเสบมักจะมีความผิดปกติทางสมองหลงเหลืออยู่

ป้องกันโรคไข้สมองอักเสบอย่างไร ไม่ให้ภัยร้ายมาเยือนแบบไม่รู้ตัว

โรคไข้สมองอักเสบโดยส่วนใหญ่จะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อเกิดการติดเชื้อ ดังนั้นแนวทางป้องกันโรคไข้สมองอักเสบจึงสามารถทำได้ด้วยการป้องกันไม่ให้เกิดการติดเชื้อ ซึ่งจะมีวิธีการป้องกันดังนี้

• ฉีดวัคซีนป้องกันโรคไข้สมองอักเสบเจอี ซึ่งเป็นวัคซีนพื้นฐานสำหรับเด็กเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกัน
• หลีกเลี่ยงการโดนยุงกัด เช่น การทาโลชั่นกันยุง การสวมเสื้อผ้าที่มิดชิด การกางมุ้งตาข่ายก่อนนอน ฯลฯ
• กำจัดยุงและแหล่งเพาะพันธุ์ยุง เช่น ฉีดยากันยุง กำจัดแหล่งน้ำขัง พยายามไม่ให้รอบ ๆ ที่อยู่อาศัยมีมุมมืดอับชื้น
• พยายามไม่อยู่ในแหล่งปศุสัตว์ เนื่องจากไวรัสเจอีมักเกิดจากสัตว์ และสามารถติดต่อสู่คนผ่านยุง

ไข้สมองอักเสบ อันตราย แต่ป้องกันได้

ไข้สมองอักเสบอาจไม่ใช่โรคที่พบได้บ่อย แต่หากเป็นแล้วมีโอกาสเสียชีวิตสูง แม้จะรอดชีวิตก็มักจะหลงเหลือความพิการทางสมองไว้อยู่ การรู้เท่าทันโรคและสังเกตอาการตั้งแต่ระยะแรก จึงเป็นสิ่งสำคัญที่จะช่วยลดความรุนแรงได้ อย่างไรก็ตามวิธีป้องกันโรคไข้สมองอักเสบที่ดีที่สุดคือการหลีกเลี่ยงไม่ให้เกิดการติดเชื้อ และเข้ารับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคไข้สมองอักเสบเพื่อลดความรุนแรงของโรคที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต

ศูนย์กุมารเวชกรรม โรงพยาบาลพระรามเก้า ให้บริการดูแล ตรวจวินิจฉัย และรักษาโรคในเด็กโดยทีมกุมารแพทย์เฉพาะทาง ร่วมกับเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ทันสมัย เพื่อให้การรักษามีความแม่นยำและเหมาะสมกับเด็กแต่ละช่วงวัย พร้อมดูแลติดตามอาการและฟื้นฟูอย่างต่อเนื่อง เพื่อเสริมสร้างพัฒนาการและคุณภาพชีวิตที่ดีของเด็กในระยะยาว

สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม

• Facebook : Praram 9 hospital
• Line : @Praram9Hospital
• โทร. 1270

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับไข้สมองอักเสบ

1. ไข้สมองอักเสบสามารถรักษาให้หายขาดได้หรือไม่?

กรณีที่อาการไม่รุนแรง ผู้ป่วยสามารถหายขาดได้ด้วยภูมิต้านทานของตนเอง และมักไม่มีอาการหลงเหลืออยู่ แต่ในกรณีที่อาการรุนแรงแล้วมักจะไม่หายดี และต้องได้รับการรักษาในระยะยาว เนื่องจากสมองได้รับความเสียหาย แม้ว่าจะหายจากโรคไข้สมองอักเสบแล้วก็มักจะมีความพิการทางสมองหลงเหลืออยู่

2. หากเด็กเป็นไข้สมองอักเสบ จะมีผลต่อสมองและการรับรู้ของเด็กหรือไม่?

มีผลอย่างมาก ไข้สมองอักเสบอาจทำให้สมองส่วนควบคุมพฤติกรรม ความคิด ความจำ การเคลื่อนไหว หรือแม้แต่การพูดเกิดความเสียหาย ซึ่งส่งผลกระทบต่อพัฒนาการของเด็กอย่างถาวร

3. ไข้สมองอักเสบเจอีสามารถติดต่อจากทางไหนได้บ้าง

สามารถติดต่อได้จากสัตว์ ได้แก่ สุกร สู่คน โดยมียุงเป็นพาหะนำโรค แต่ไม่สามารถติดต่อจากคนสู่คนโดยมียุงเป็นพาหะนำโรคได้

References

Mayo Clinic Staff. (2024, May 16). Encephalitis. Mayo Clinic. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/encephalitis/symptoms-causes/syc-20356136#:~:text=Encephalitis%20(en%2Dsef%2Duh,such%20as%20mosquitos%20and%20ticks.

Encephalitis. (2023, December 18). Cleveland Clinic. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/6058-encephalitis

Encephalitis. (n.d.). MedlinePlus. https://medlineplus.gov/encephalitis.html