เส้นฟอกไตคืออะไร รู้จักเส้นเลือดเทียมสำหรับผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง

การฟอกไตเป็นกระบวนการที่จะใช้เครื่องมือช่วยกรองของเสียออกจากเลือด ซึ่งโดยปกติ ‘ไต’ จะเป็นตัวกรองออก แต่เมื่อไตมีปัญหา ความสามารถในการกรองของเสียก็อาจจะเสื่อมตามไป เส้นฟอกไตจึงเป็นทางเดินเลือดที่เหมาะสมสำหรับการฟอกไตโดยเฉพาะ ช่วยเพิ่มคุณภาพการรักษาในระยะยาว

Key Takeaways

• ไตวายเรื้อรัง เป็นภาวะที่ไตสูญเสียความสามารถในการกรองของเสียและน้ำส่วนเกินออกจากร่างกายอย่างถาวร ทำให้ผู้ป่วยต้องได้รับการรักษาอย่างต่อเนื่อง เช่น การฟอกเลือด เพื่อช่วยให้ร่างกายขับของเสียได้อย่างเหมาะสม
• เส้นฟอกไตเป็นทางเดินเลือดสำคัญที่ช่วยให้สามารถทำการฟอกเลือดได้สะดวกและปลอดภัย ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการรักษา ลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อน และทำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น
• เส้นฟอกเลือดแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลัก ได้แก่ เส้นเลือดจริง (AVF) ที่แข็งแรงและทนทาน เส้นเลือดเทียม (AVG) สำหรับผู้ที่เส้นเลือดไม่เหมาะสม และสายฟอกไตกึ่งถาวร (Permanent catheter) ใช้ในกรณีฉุกเฉินหรือเมื่อไม่สามารถทำเส้นแบบอื่นได้
• ก่อนการผ่าตัดควรเข้ารับการตรวจหลอดเลือด ควบคุมโรคประจำตัวอย่างเคร่งครัด งดยาต้านเกล็ดเลือดหรือละลายลิ่มเลือดตามคำแนะนำแพทย์ รวมถึงควรบริหารกล้ามเนื้อแขนและเส้นเลือดด้วยการบีบลูกบอลเป็นประจำเพื่อเตรียมความพร้อม
• หลังผ่าตัดควรระวังไม่ให้แผลเปียกน้ำหรือกระทบกระแทก สังเกตอาการผิดปกติ เช่น แผลบวมแดงหรือมีไข้ พร้อมออกกำลังกายมือและแขนเพื่อช่วยขยายเส้นเลือด รวมถึงหลีกเลี่ยงการเจาะเลือดหรือวัดความดันที่แขนข้างที่ทำการผ่าตัด

โรคไตวายเรื้อรัง ไตเสื่อมคืออะไร ต้องฟอกไตเมื่อไหร่

ไตวายเรื้อรัง หรือที่เรียกกันทั่วไปว่าไตเสื่อม คือภาวะที่ไตค่อย ๆ สูญเสียความสามารถในการกรองของเสียออกจากร่างกาย ส่งผลให้สารพิษคั่งค้างและเกิดปัญหาสุขภาพอื่น ๆ ตามมา โรคนี้มักเป็นแบบค่อยเป็นค่อยไป ใช้เวลาหลายปี และไม่สามารถฟื้นฟูไตให้กลับมาเหมือนเดิมได้ ทำได้เพียงประคองอาการและชะลอไม่ให้เสื่อมเร็วขึ้น

การฟอกไตจะเริ่มพิจารณาเมื่อไตเข้าสู่ระยะสุดท้าย ซึ่งไตไม่สามารถทำงานได้เพียงพออีกต่อไป โดยผู้ป่วยจะได้รับคำแนะนำให้ใช้เส้นฟอกไตเพื่อใช้เป็นทางเชื่อมสำหรับการฟอกเลือดเพื่อชำระของเสียอย่าง Urea (BUN) คือทางเลือกที่จำเป็นเมื่ออาการมาถึงจุดนี้

เส้นฟอกไตคืออะไร

เส้นฟอกไตที่แขน หรือที่เรียกว่าเส้นฟอกเลือด คือเส้นทางที่ใช้สำหรับนำเลือดออกจากร่างกายไปยังเครื่องไตเทียมเพื่อกรองของเสียแทนไต แล้วจึงส่งเลือดที่สะอาดกลับเข้าสู่ร่างกายอีกครั้ง หรือที่นิยมเรียกกันว่าการฟอกไต ซึ่งมักทำเส้นฟอกไตที่แขน เป็นขั้นตอนสำคัญสำหรับผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายที่ต้องฟอกไตอย่างต่อเนื่อง

เส้นฟอกไตมีประเภทอะไรบ้าง

เส้นฟอกไตเป็นอุปกรณ์ที่ต้องได้รับการดูแลอย่างดีเพื่อที่จะยืดอายุการใช้งานเอาไว้ โดยเส้นฟอกไตก็จะมีอยู่ 3 ประเภทหลักที่แนะนำให้ใช้ตามลำดับ หากเป็นไปได้คือ AVF AVG และ Permanent catheter

แล้ว AVF กับ AVG ต่างกันอย่างไร ทำไมถึงรั้งท้าย? ความต่างของแต่ละแบบมีดังนี้

เส้นฟอกไตชนิดเส้นเลือดจริง (Arteriovenous Fistula: AVF)

เส้นฟอกไตชนิดเส้นเลือดจริง (AVF) เป็นวิธีที่แพทย์นิยมใช้มากที่สุดสำหรับผู้ป่วยไตวายเรื้อรังที่ต้องฟอกไตระยะยาว ซึ่งเป็นการผ่าตัดเส้นฟอกไตโดยการนำหลอดเลือดแดงกับหลอดเลือดดำบริเวณแขน เช่น ข้อมือหรือข้อศอกมาเชื่อมต่อกันโดยตรง ทำให้หลอดเลือดดำมีแรงดันจากหลอดเลือดแดง ส่งผลให้ขยายใหญ่และแข็งแรงขึ้น เพื่อรองรับการเจาะเลือดเข้าออกระหว่างการฟอกไต

ข้อดี

• แข็งแรง ทนทาน เมื่อเส้นเลือดแข็งแรงเต็มที่ สามารถใช้งานได้นาน 5-10 ปี หรือมากกว่านั้น ขึ้นอยู่กับการดูแลรักษา
• ลดความเสี่ยงติดเชื้อ เพราะไม่มีวัสดุเทียมหรือสิ่งแปลกปลอมอยู่ในร่างกาย
• โอกาสอุดตันต่ำกว่าประเภทอื่น
• หลังผ่าตัด ถ้าไม่มีภาวะแทรกซ้อน สามารถกลับบ้านได้เลย

ข้อจำกัด

• ต้องใช้เวลาในการรอเส้นเลือดแข็งแรง ประมาณ 2-3 เดือน หรือในบางรายแพทย์อาจแนะนำให้รอนานกว่านั้น เพื่อประสิทธิภาพสูงสุด
• ไม่เหมาะสำหรับผู้ที่มีเส้นเลือดเล็กหรือเส้นเลือดไม่แข็งแรงพอ ต้องตรวจประเมินก่อนทำ หากไม่สามารถทำได้ อาจต้องพิจารณาทำเส้นเลือดเทียมแทน

เส้นฟอกไตชนิดเส้นเลือดเทียม (Arteriovenous Graft: AVG)

เส้นฟอกไตชนิดเส้นเลือดเทียม (AVG) เป็นทางเลือกสำหรับผู้ที่ไม่สามารถทำ AVF ได้ เนื่องจากเส้นเลือดจริงเล็กเกินไปหรือไม่เหมาะสม แพทย์จะทำการผ่าตัดฝังหลอดเลือดเทียม (ท่อพลาสติกชนิดพิเศษ) เชื่อมต่อระหว่างหลอดเลือดแดงกับหลอดเลือดดำ ทำหน้าที่เป็นสะพานนำเลือดเข้าสู่เครื่องฟอกไต

ข้อดี

• สามารถเริ่มใช้งานได้เร็วกว่า AVF โดยทั่วไปภายใน 2-3 สัปดาห์หลังผ่าตัด
• เป็นทางเลือกที่ควรทำสำหรับผู้ที่ไม่สามารถทำเส้นเลือดจริงได้

ข้อจำกัด

• อายุการใช้งานสั้นกว่า AVF โดยทั่วไปอยู่ที่ 1-3 ปี
• มีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อและเส้นเลือดตีบตันสูงกว่า เนื่องจากมีวัสดุเทียมฝังอยู่ในร่างกาย
• ค่าใช้จ่ายในการผ่าตัดและดูแลรักษาสูงกว่า AVF

สายฟอกไตกึ่งถาวร (Permanent Catheter)

สายฟอกไตกึ่งถาวร (Permanent Catheter) คือวิธีการใส่สายพลาสติกชนิดพิเศษเข้าไปในหลอดเลือดดำขนาดใหญ่บริเวณลำคอ หรือหน้าอก โดยปลายท่อจะอยู่ภายในหลอดเลือด ส่วนปลายอีกด้านจะอยู่นอกร่างกาย ใช้เป็นช่องทางสำหรับเชื่อมต่อกับเครื่องฟอกไต

เหมาะสำหรับผู้ป่วยที่ไม่สามารถทำเส้นฟอกไตที่แขนได้ เช่น ผู้ที่มีปัญหาเส้นเลือดตีบตัน หรือผู้ที่ต้องการฟอกไตเร่งด่วนระหว่างรอทำเส้นถาวร

ข้อดี

• ใช้งานได้ทันทีหลังผ่าตัด ไม่ต้องรอเวลาเหมือนแบบ AVF หรือ AVG
• ช่วยเหลือผู้ป่วยในภาวะฉุกเฉินหรือเร่งด่วนที่ยังไม่มีเส้นถาวร
• เหมาะสำหรับผู้ที่มีข้อจำกัดเกี่ยวกับหลอดเลือดที่แขน เช่น เส้นเลือดเล็ก ตีบตัน หรือเคยผ่าตัดมาแล้วหลายครั้ง

ข้อจำกัด

• มีสายยื่นออกมานอกร่างกาย ต้องดูแลรักษาความสะอาดบริเวณท่อและผิวหนังอย่างเคร่งครัด เพื่อป้องกันการติดเชื้อ
• เสี่ยงต่อการติดเชื้อและอุดตันสูงกว่าเส้นชนิดอื่น
• อายุการใช้งานสั้น โดยทั่วไปใช้ในระยะกลางถึงสั้น ขึ้นอยู่กับการดูแลรักษา
• ไม่เหมาะสำหรับการใช้งานระยะยาว หากผู้ป่วยสามารถทำเส้นถาวรได้ แพทย์จะพิจารณาเปลี่ยนไปใช้ AVF หรือ AVG แทนในอนาคต

เส้นฟอกไตมีประโยชน์อย่างไรบ้าง

เส้นฟอกไตเป็นสิ่งสำคัญสำหรับผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังที่ต้องฟอกเลือดเป็นประจำ เพราะช่วยเตรียมทางเดินเลือดสำหรับเชื่อมต่อกับเครื่องไตเทียมให้สามารถกำจัดของเสีย น้ำส่วนเกิน และสารพิษออกจากร่างกายได้อย่างมีประสิทธิภาพ ลดโอกาสการเกิดไตวายเฉียบพลัน ช่วยลดความเสียหายต่อหลอดเลือดจากการเจาะซ้ำ ๆ เป็นประจำในระยะยาว ทำให้การฟอกเลือดเป็นไปอย่างราบรื่น และช่วยให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น แม้ต้องฟอกไตต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน

ก่อนทำเส้นฟอกไตต้องเตรียมตัวอย่างไรบ้าง

การเตรียมตัวก่อนผ่าตัดเส้นฟอกไตเป็นขั้นตอนสำคัญที่ช่วยลดความเสี่ยงระหว่างการผ่าตัด และเพิ่มโอกาสให้เส้นฟอกไตใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยแนวทางการเตรียมตัวก็จะมีดังนี้

• ตรวจร่างกายและตรวจอัลตราซาวนด์ดูความพร้อมของหลอดเลือดก่อนผ่าตัด
• ควบคุมโรคประจำตัว เช่น เบาหวาน และความดันโลหิตสูงให้คงที่ ด้วยการทานยาอย่างสม่ำเสมอเพื่อป้องกันอาการแทรกซ้อน
• หากรับประทานยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาละลายลิ่มเลือด ต้องปรึกษาแพทย์เรื่องการงดยาก่อนผ่าตัด
• ห้ามลบรอยปากกาที่แพทย์ทำสัญลักษณ์ไว้บนแขน
• หลีกเลี่ยงการเจาะเลือด หรือวัดความดันที่แขนข้างที่จะผ่าตัดเส้นฟอกไต
• บริหารเส้นเลือดด้วยการบีบ-คลายลูกบอล 10-15 นาทีต่อครั้ง เพื่อเพิ่มความแข็งแรงของหลอดเลือด
• ไม่จำเป็นต้องงดน้ำ งดอาหาร เว้นแต่แพทย์จะมีคำสั่งเฉพาะ

ขั้นตอนการทำเส้นฟอกไตมีอะไรบ้าง

หลังจากที่เตรียมตัวจนพร้อมแล้ว การรู้ขั้นตอนล่วงหน้าก็สามารถช่วยให้ไม่กังวลหรือเครียดได้ โดยขั้นตอนการทำเส้นฟอกไต มีดังนี้

• ทำความสะอาดบริเวณแขนที่จะผ่าตัดอย่างละเอียด
• ฉีดยาชาเฉพาะที่ เพื่อระงับความรู้สึกขณะผ่าตัด
• เปิดแผลขนาดเล็กประมาณ 3 เซนติเมตรบริเวณข้อมือหรือข้อพับแขน
• ค้นหาและเชื่อมหลอดเลือดแดงกับหลอดเลือดดำ เพื่อให้เลือดไหลเวียนได้มากขึ้น
• หลอดเลือดดำจะโป่งพองขึ้น เพื่อใช้เป็นทางเชื่อมกับเครื่องไตเทียมในการฟอกเลือด
• ใช้เวลาผ่าตัดประมาณ 1-2 ชั่วโมง
• หากไม่มีภาวะแทรกซ้อน สามารถกลับบ้านได้หลังผ่าตัดโดยไม่ต้องนอนโรงพยาบาล

หลังทำเส้นฟอกไตควรดูแลตัวเองอย่างไร

หลังทำเส้นฟอกไต การดูแลตัวเองอย่างถูกวิธีจะช่วยลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนและช่วยให้การฟอกไตมีประสิทธิภาพในการใช้งานมากขึ้น โดยการดูแลตัวเองที่ควรทำก็จะมีดังนี้

• สังเกตอาการผิดปกติ เช่น เลือดออกมากผิดปกติ แผลบวมแดง หรือมีไข้ ควรรีบพบแพทย์ทันที
• ทานยาปฏิชีวนะตามแพทย์สั่ง โดยเฉพาะในช่วง 7 วันแรก เพื่อป้องกันการติดเชื้อ
• หลีกเลี่ยงไม่ให้แผลเปียกน้ำ ประมาณ 7-14 วัน หรือจนกว่าแพทย์จะตัดไหม
• ยกแขนข้างที่ผ่าตัดให้สูง โดยเฉพาะช่วง 2-3 วันแรก ลดโอกาสเกิดเลือดหรือน้ำเหลืองคั่ง
• บริหารแขน ด้วยการกำและคลายลูกบอลเล็ก ๆ วันละประมาณ 400 ครั้ง เพื่อช่วยให้หลอดเลือดแข็งแรง
• หลีกเลี่ยงการกระแทกหรือกดทับ บริเวณที่ผ่าตัด ไม่ควรให้ของแข็งหรือของมีคมกระทบถูกแผล
• งดเจาะเลือด วัดความดัน หรือให้น้ำเกลือทางแขนข้างที่ทำ เพื่อป้องกันปัญหาที่อาจเกิดกับหลอดเลือด

เส้นฟอกไต เครื่องมือที่ทำให้โรคไตไม่น่ากลัวเท่าเดิม

เส้นฟอกไตเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้ผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังสามารถมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นได้ เพราะช่วยให้การฟอกเลือดมีประสิทธิภาพ ลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นระหว่างฟอกไตได้มากกว่าการใช้เข็มแทงหลอดเลือดชั่วคราว

ปัจจุบันมีเส้นฟอกเลือดให้เลือกหลายประเภท ทั้งเส้นเลือดจริง (AVF) เส้นเลือดเทียม (AVG) และสายฟอกไตกึ่งถาวร (Permanent catheter) แพทย์จะพิจารณาเลือกใช้ตามความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย เพื่อให้เกิดความปลอดภัยและได้ผลลัพธ์ที่ดีที่สุด

แม้การฟอกไตจะดูเป็นเรื่องใหญ่ แต่ด้วยความก้าวหน้าทางการแพทย์ในปัจจุบันช่วยให้การรักษาง่ายขึ้น ที่สถาบันโรคไต โรงพยาบาลพระรามเก้า มีความพร้อมที่จะให้บริการและคำแนะนำในทุกด้านที่สงสัยโดยทีมแพทย์เฉพาะทาง และช่วยให้ผู้ป่วยใช้ชีวิตได้อย่างใกล้เคียงปกติอีกครั้ง

สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม

• Facebook : Praram 9 hospital
• Line : @Praram9Hospital
• โทร. 1270

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับเส้นฟอกไต

1. เส้นฟอกไตอยู่ได้กี่ปี?

อายุการใช้งานแตกต่างกันขึ้นอยู่กับประเภทที่เลือกใช้และการดูแลรักษา ดังนี้

• เส้นฟอกไตชนิดเส้นเลือดจริง (AVF) : อายุการใช้งานประมาณ 5-10 ปี
• เส้นฟอกไตชนิดเส้นเลือดเทียม (AVG) : อายุการใช้งานประมาณ 1-3 ปี
• สายฟอกไตกึ่งถาวร : อายุการใช้งานประมาณ 1-3 ปี แต่หากดูแลดีอาจอยู่ได้ถึง 5 ปี

2. ทำเส้นฟอกไตต้องรอคิวนานไหม

ระยะเวลาการรอคิวจะขึ้นอยู่กับความพร้อมของโรงพยาบาลและความเร่งด่วนของอาการ หากผู้ป่วยมีความจำเป็นต้องฟอกไตเร่งด่วน แพทย์จะพิจารณาเลือกวิธีที่สามารถใช้งานได้เร็ว เช่น การใส่สายฟอกไตกึ่งถาวร

กรณีที่ผู้ป่วยสามารถรอได้ และมีหลอดเลือดที่เหมาะสม อาจเลือกทำเส้นเลือดจริง (AVF) แต่ต้องรอประมาณ 6 สัปดาห์ ถึง 6 เดือน เพื่อให้เส้นเลือดแข็งแรงก่อนใช้งาน

References

About vascular access. (n.d.). American Kidney Fund. https://www.kidneyfund.org/treatments/dialysis/about-vascular-access

Lok, C. E., Yuo, T., & Lee, T. (2025, February). Hemodialysis Vascular Access: Core Curriculum 2025. American journal of kidney diseases : the official journal of the National Kidney Foundation, 85(2), 236–252. https://doi.org/10.1053/j.ajkd.2024.05.021

Santoro, D., Buemi, M., Grassi, M., Curto, G., & et al. (2014 Jul 14). Vascular access for hemodialysis: current perspectives. International journal of nephrology and renovascular disease, 7, 281–294. https://doi.org/10.2147/IJNRD.S46643