ไตเสื่อม อาการรุนแรงแค่ไหน สังเกตอย่างไรว่าต้องเริ่มดูแลตนเอง

‘ไตเสื่อม’ ภาวะที่การทำงานของไตค่อย ๆ ลดลง ส่งผลให้ร่างกายขับของเสีย ควบคุมสมดุลเกลือแร่ และควบคุมความดันโลหิตได้ไม่ดีเท่าที่ควร ไตเสื่อมมีโอกาสเกิดขึ้นได้จากภาวะแทรกซ้อนของโรคเรื้อรัง เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือพฤติกรรมการใช้ชีวิตที่ทำร้ายไตในระยะยาว แม้ว่าอาการไตเสื่อมในระยะแรกอาจยังไม่แสดงอาการชัดเจน แต่หากปล่อยไว้โดยไม่ดูแล อาจลุกลามจนเกิดภาวะไตวายเรื้อรัง ซึ่งส่งผลกระทบต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตอย่างมาก

Key Takeaways

• ไตเสื่อมในระยะแรกอาจไม่มีอาการที่สังเกตได้ชัดเจน แต่หากไม่ดูแลอาจลุกลามจนเกิดไตวายเรื้อรังได้
• สาเหตุหลักของไตเสื่อมมักมาจากโรคเรื้อรังและพฤติกรรมการใช้ชีวิต เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง การใช้ยาบางชนิด และการกินอาหารเค็มจัด
• การตรวจพบภาวะไตเสื่อมตั้งแต่ระยะแรกช่วยชะลอการเสื่อมของไตได้ ด้วยการควบคุมโรคประจำตัว ปรับอาหาร ใช้ยาอย่างเหมาะสม และติดตามอาการอย่างต่อเนื่อง

ไตเสื่อมคืออะไร? ภัยเงียบที่ค่อย ๆ บั่นทอนสุขภาพไตโดยไม่รู้ตัว

ไตเสื่อม คือภาวะที่ประสิทธิภาพการทำงานของไตลดลงอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้ไตไม่สามารถกรองของเสีย ขับน้ำส่วนเกิน และควบคุมสมดุลของเกลือแร่ในร่างกายได้ตามปกติ ภาวะนี้มักเกิดขึ้นแบบค่อยเป็นค่อยไป ทำให้หลายคนไม่ทันสังเกตอาการในระยะแรก จนกระทั่งไตถูกทำลายไปมากแล้ว จึงจะเริ่มแสดงอาการผิดปกติที่กระทบต่อคุณภาพชีวิต และนำมาสู่โรคไตวายเรื้อรังที่ไตไม่สามารถทำหน้าที่ได้อีกต่อไป

ไตเสื่อมเกิดจากสาเหตุใด?

อาการไตเสื่อมส่วนใหญ่มักไม่ได้เกิดขึ้นอย่างฉับพลัน แต่เป็นผลจากปัจจัยสะสมที่ค่อย ๆ ทำลายการทำงานของไตโดยไม่รู้ตัว ซึ่งภาวะไตเสื่อมมักเกิดจากสาเหตุดังต่อไปนี้

• โรคเบาหวาน ระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงต่อเนื่องอาจทำให้หลอดเลือดในไตเสียหาย ซึ่งส่งผลให้ไตกรองของเสียได้ลดลง หรือที่เรียกกันว่า เบาหวานลงไต
• ความดันโลหิตสูง ความดันที่สูงเป็นเวลานานอาจทำให้หลอดเลือดไตเสื่อมสภาพเร็วขึ้น และเร่งให้การทำงานของไตลดลง
• การใช้ยาบางชนิดติดต่อกันเป็นเวลานาน เช่น ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs หรือยาสมุนไพรบางชนิด
• พฤติกรรมการรับประทานอาหารไม่เหมาะสม เช่น อาหารเค็มจัด โปรตีนสูงเกินความจำเป็น หรือดื่มน้ำน้อยเป็นประจำ พฤติกรรมเหล่านี้อาจส่งผลให้ไตทำงานหนักผิดปกติ และเร่งให้ไตเสื่อมสภาพเร็วขึ้น
• โรคหรือภาวะที่เกี่ยวข้องกับทางเดินปัสสาวะ เช่น การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะซ้ำ ๆ หรือภาวะอุดกั้นของทางเดินปัสสาวะ
• กลุ่มโรคระบบภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง เช่น โรคเอสแอลอี (SLE) ที่อาจกระตุ้นให้เกิดการอักเสบของหลอดเลือด และทำลายเนื้อไตโดยตรง

อย่างไรก็ตาม นอกจากไตเสื่อมที่เกิดจากความเสื่อมสะสมในระยะยาวแล้ว ไตยังอาจเกิดความผิดปกติ แบบฉับพลันจากปัจจัยบางอย่าง เช่น การติดเชื้อรุนแรง ภาวะขาดน้ำ หรือผลข้างเคียงจากยา ซึ่งเรียกว่า ‘ไตวายเฉียบพลัน’ ซึ่งเป็นภาวะที่สามารถสังเกตอาการผิดปกติได้ชัดเจน ผู้ป่วยจำเป็นต้องได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างเร่งด่วน เนื่องจากอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

ไตเสื่อมมีกี่ระยะ?

โรคไตมีกี่ระยะ? อาการไตเสื่อมสามารถแบ่งตามระดับการทำงานของไตได้เป็น 5 ระยะ วัดจากอัตราการกรองของไต (Glomerular Filtration Rate, GFR) ซึ่งแต่ละระยะมีความรุนแรงและผลกระทบต่อร่างกายแตกต่างกัน

ไตเสื่อมระยะ 1

ไตเสื่อมระยะ 1 (eGFR ≥ 90) เป็นระยะเริ่มต้นที่ไตยังทำงานได้เกือบปกติ ผู้ป่วยมักไม่มีอาการผิดปกติที่รู้สึกได้ชัดเจน แต่สามารถตรวจพบความผิดปกติของไตจากผลเลือดหรือปัสสาวะ เช่น มีโปรตีนรั่วในปัสสาวะ สำหรับผู้ป่วยที่ตรวจค่าไตและพบว่าเริ่มมีภาวะไตเสื่อมตั้งแต่ระยะนี้ หากเริ่มดูแลสุขภาพอย่างจริงจัง ก็มีโอกาสที่จะชะลอโรคไม่ให้ลุกลามอย่างรวดเร็วได้

ไตเสื่อมระยะ 2

ไตเสื่อมระยะ 2 (eGFR 60-89) เป็นระยะที่การทำงานของไตเริ่มลดลงเล็กน้อย สามารถตรวจพบความผิดปกติในเลือดหรือปัสสาวะได้อย่างต่อเนื่อง เช่น มีโปรตีนรั่วในปัสสาวะต่อเนื่อง หรือบางคนอาจพบค่า Creatinine ในเลือดสูง อย่างไรก็ตาม ไตเสื่อมระยะ 2 ส่วนใหญ่ก็ยังไม่แสดงอาการ แต่ผู้ป่วยบางรายอาจเริ่มมีอาการอ่อนเพลีย หรือสังเกตเห็นปัสสาวะมีลักษณะผิดปกติเล็กน้อย

ไตเสื่อมระยะ 3

ไตเสื่อมระยะ 3 (eGFR 30-59) เป็นระยะที่ไตทำงานลดลงอย่างชัดเจน ผู้ป่วยอาจเริ่มมีอาการบวม เหนื่อยง่าย ความดันโลหิตสูง หรือค่าของเสียในเลือดเริ่มสูงขึ้น สังเกตเห็นปัสสาวะเป็นฟอง หรือปัสสาวะกลางคืนบ่อยมากขึ้น ระยะนี้จำเป็นต้องได้รับการติดตามจากแพทย์อย่างใกล้ชิดเพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อน

ไตเสื่อมระยะ 4

ไตเสื่อมระยะ 4 (eGFR 15-29) เป็นระยะที่ไตสูญเสียความสามารถในการทำงานอย่างมาก ทำให้การขับของเสีย การรักษาสมดุลน้ำ เกลือแร่ รวมไปถึงการควบคุมความดันโลหิตทำได้ไม่ดี จนเกิดอาการที่สังเกตได้ชัด เช่น มีอาการมือบวม เท้าบวม เหนื่อยง่าย อ่อนเพลียมาก เบื่ออาหาร คลื่นไส้ คันตามตัว นอนไม่หลับ ผู้ป่วยระยะนี้จำเป็นต้องได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด และแพทย์มักเริ่มวางแผนการรักษาด้วยการบำบัดทดแทนไต เพื่อเตรียมพร้อมหากเข้าสู่ระยะไตวายในอนาคต

ไตเสื่อมระยะ 5

ไตเสื่อมระยะ 5 (eGFR <15) หรือไตวายเรื้อรัง (Kidney Failure) เป็นระยะที่ไตทำงานได้น้อยมากหรือไม่ได้แล้ว ร่างกายไม่สามารถขับของเสียและน้ำส่วนเกินออกมาได้เอง หรือได้น้อยมาก หากไม่รักษาอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงถึงชีวิต ซึ่งผู้ป่วยโรคไตเสื่อมระยะสุดท้ายมักจะต้องได้รับการบำบัดทดแทนไต เช่น การฟอกเลือด การล้างไตทางหน้าท้อง หรือการปลูกถ่ายไต ขึ้นอยู่กับข้อบ่งชี้และความเหมาะสมในแต่ละราย

ไตเสื่อมมีอาการอย่างไร? สัญญาณเตือนจากร่างกายที่ไม่ควรมองข้าม

ผู้ป่วยไตเสื่อมมักมีอาการแสดงที่แตกต่างกัน โดยเฉพาะในระยะแรกที่อาจสังเกตได้ยาก อย่างไรก็ตาม อาการทั่วไปที่พบได้ในผู้ป่วยไตเสื่อมมีดังต่อไปนี้

• อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย รู้สึกไม่มีแรง ทำกิจวัตรประจำวันได้ลดลง จากการที่ของเสียคั่งในร่างกายหรือภาวะโลหิตจาง
• บวมบริเวณหน้า มือ เท้า หรือข้อเท้า เกิดจากร่างกายขับน้ำและโซเดียมส่วนเกินได้ไม่ดี
• ปัสสาวะผิดปกติ เช่น ปัสสาวะบ่อยขึ้นโดยเฉพาะตอนกลางคืน ปัสสาวะเป็นฟอง ปัสสาวะน้อยลง หรือสีปัสสาวะเปลี่ยนไป
• ความดันโลหิตสูงหรือควบคุมได้ยาก เนื่องจากไตมีบทบาทในการควบคุมสมดุลความดันโลหิต
• เบื่ออาหาร คลื่นไส้ หรือรู้สึกแน่นท้อง จากของเสียสะสมในเลือด
• คันตามผิวหนังหรือผิวแห้งผิดปกติ เกิดจากสมดุลเกลือแร่ในร่างกายเปลี่ยนแปลง
• เป็นตะคริวหรือกล้ามเนื้ออ่อนแรง จากความผิดปกติของแร่ธาตุ เช่น โพแทสเซียมสูง หรือฟอสฟอรัสสูงที่ส่งผลต่อการทำงานของเส้นประสาทและกล้ามเนื้อ

ไตเสื่อมรักษาหายไหม มีวิธีรักษาอย่างไรบ้าง?

แม้ว่าปัจจุบันจะยังไม่มีวิธีฟื้นฟูไตเสื่อมให้กลับมาเป็นปกติได้ทั้งหมด แต่การตรวจพบความผิดปกติโดยเร็วจะช่วยชะลอการเสื่อมของไต ลดภาวะแทรกซ้อน และยืดคุณภาพชีวิต ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

• ควบคุมโรคประจำตัวเรื้อรังอย่างใกล้ชิด เช่น เบาหวาน หรือความดันโลหิตสูง เพื่อป้องกันไม่ให้ไตถูกทำลายจากภาวะแทรกซ้อน
• การใช้ยาควบคุมอาการ เช่น ยาลดความดันโลหิต ยาขับปัสสาวะ ยาลดไขมันในเลือด เป็นต้น
• การรักษาด้วยวิธีการบำบัดทดแทนไต เช่น การฟอกเลือด การฟอกไตทางช่องท้อง หรือการปลูกถ่ายไตเมื่อเข้าสู่ภาวะไตวายระยะสุดท้าย

ไตเสื่อม ดูแลตัวเองอย่างไร เพื่อชะลอไตวายเรื้อรัง

เมื่อทราบว่ามีภาวะไตเสื่อม การดูแลตัวเองอย่างถูกวิธีตั้งแต่ระยะแรกมีความสำคัญอย่างมาก เพราะสามารถช่วยชะลอการเสื่อมของไต ลดภาวะแทรกซ้อน และคงคุณภาพชีวิตไว้ได้ในระยะยาว

ปรับอาหารให้เหมาะกับระยะของไตเสื่อม

การรับประทานอาหารมีผลโดยตรงต่อการทำงานของไต ผู้ป่วยไตเสื่อมควรลดอาหารเค็ม ลดอาหารแปรรูป ปรับปริมาณโปรตีนไม่ให้มากเกินจำเป็น รวมถึงควบคุมโพแทสเซียมและฟอสฟอรัสให้อยู่ในระดับที่เหมาะสม

ดื่มน้ำในปริมาณที่เหมาะสม

ผู้ป่วยไตเสื่อมไม่ควรดื่มน้ำน้อยหรือมากเกินไป ควรดื่มน้ำตามคำแนะนำของแพทย์ โดยพิจารณาจากระยะของโรค ปริมาณปัสสาวะ และภาวะบวม เพื่อไม่ให้ไตต้องทำงานหนักเกินไป

หลีกเลี่ยงยาและสมุนไพรที่ทำร้ายไต

ยาบางชนิด เช่น ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs รวมถึงสมุนไพรหรืออาหารเสริมบางประเภทอาจส่งผลเสียต่อไต ผู้ป่วยไตเสื่อมควรหลีกเลี่ยงการใช้ยาเอง และควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรทุกครั้งก่อนรับประทานยา

ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอและเหมาะสม

การออกกำลังกายระดับปานกลาง เช่น เดิน ว่ายน้ำ หรือปั่นจักรยาน ช่วยควบคุมน้ำหนัก ลดความดันโลหิต และเสริมสุขภาพหัวใจ ซึ่งล้วนช่วยลดภาระการทำงานของไตได้

งดสูบบุหรี่และการดื่มแอลกอฮอล์

การสูบบุหรี่และการดื่มแอลกอฮอล์ส่งผลให้ความดันโลหิตและการไหลเวียนของเลือดผิดปกติ ซึ่งอาจเร่งให้การเสื่อมของไตดำเนินเร็วขึ้น ผู้ป่วยไตเสื่อมจึงควรงดสูบบุหรี่และหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ เพื่อช่วยชะลอการเสื่อมของไต และลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนอื่น ๆ

ตรวจติดตามการทำงานของไตอย่างต่อเนื่อง

การตรวจเลือดและปัสสาวะตามแพทย์นัดช่วยให้ทราบการเปลี่ยนแปลงของการทำงานไตได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น ทำให้แพทย์สามารถปรับแผนการรักษาและการดูแลได้ทันท่วงที

ไตเสื่อม รู้เร็ว ดูแลทัน ชะลอไตวายได้ตั้งแต่วันนี้

โดยส่วนมากแล้วไตเสื่อมเป็นภาวะที่ค่อย ๆ ดำเนินไปและอาจไม่แสดงอาการชัดเจนในระยะแรก หากได้รับการตรวจพบตั้งแต่เนิ่น ๆ พร้อมดูแลตนเองอย่างเหมาะสม ทั้งการควบคุมโรคประจำตัว ปรับพฤติกรรมการใช้ชีวิต และติดตามการรักษาอย่างต่อเนื่อง จะช่วยชะลอการเสื่อมของไต ลดภาวะแทรกซ้อน และคงคุณภาพชีวิตไว้ได้ในระยะยาว

หากมีความกังวลเกี่ยวกับสุขภาพไต หรือมีอาการที่เข้าข่ายไตเสื่อม สามารถเข้ารับคำปรึกษาและตรวจวินิจฉัยได้ที่ สถาบันโรคไต โรงพยาบาลพระรามเก้า ซึ่งมีทีมแพทย์เฉพาะทางด้านโรคไต พร้อมเทคโนโลยีการตรวจรักษาที่ได้มาตรฐาน เพื่อดูแลสุขภาพไตอย่างเหมาะสมในทุกระยะของโรค

สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม

• Facebook : Praram 9 hospital
• Line : @Praram9Hospital
• โทร. 1270

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับอาการไตเสื่อม

1. ไตเสื่อมห้ามกินอะไรบ้าง?

ผู้ป่วยไตเสื่อมควรหลีกเลี่ยงอาหารเค็มจัด อาหารแปรรูป อาหารที่มีฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมสูง รวมถึงอาหารที่มีโปรตีนมากเกินจำเป็น โดยควรปรับตามระยะของโรคและคำแนะนำแพทย์

2. ไตเสื่อมกินอะไรได้บ้าง ควรกินอาหารแบบไหน?

ควรรับประทานอาหารรสไม่จัด เน้นอาหารปรุงสุก ปรับปริมาณโปรตีนให้เหมาะสม เลือกผักผลไม้ตามคำแนะนำ และควบคุมโซเดียม โพแทสเซียม และฟอสฟอรัสให้เหมาะกับภาวะไต

3. ไตเสื่อมต้องฟอกไตทุกคนไหม?

ไม่จำเป็น ผู้ป่วยไตเสื่อมระยะแรกถึงปานกลางมักยังไม่ต้องฟอกไต การฟอกไตจะพิจารณาเมื่อเข้าสู่ไตวายระยะสุดท้าย หรือมีภาวะแทรกซ้อนรุนแรง

4. ไตเสื่อมระยะไหนควรเริ่มพบแพทย์เฉพาะทางโรคไต?

ควรเริ่มพบแพทย์เฉพาะทางตั้งแต่ระยะต้นเมื่อได้รับการวินิจฉัยว่าไตเสื่อม เพื่อวางแผนดูแล และชะลอการเสื่อมของไตได้อย่างเหมาะสม

5. ไตเสื่อมสามารถออกกำลังกายได้ไหม?

สามารถออกกำลังกายได้ โดยควรเลือกกิจกรรมระดับปานกลาง เช่น เดินหรือว่ายน้ำ และปรับความหนักให้เหมาะกับสภาพร่างกาย พร้อมปรึกษาแพทย์หากมีโรคประจำตัวร่วม

References

Stages of kidney disease (CKD). (2025, July 21). American Kidney Fund. https://www.kidneyfund.org/all-about-kidneys/stages-kidney-disease

Vaidya SR, Aeddula NR. Chronic Kidney Disease. [Updated 2024 Jul 31]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535404/

Chronic Kidney Disease. (2023, May 7). Cleveland Clinic. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/15096-chronic-kidney-disease